- Na E8 obowiązuje lista 11 środków stylistycznych: epitet, porównanie, przenośnia, uosobienie, ożywienie, wyrazy dźwiękonaśladowcze, zdrobnienie, zgrubienie, apostrofa, pytanie retoryczne i powtórzenie.
- W podstawie programowej są również elementy budowy wiersza: rym, rytm, wers, strofa i refren.
- Anafora i eufemizm nie znajdują się w aktualnej podstawie programowej dla klas IV-VIII. Mogą pojawiać się w starszych arkuszach lub materiałach szkolnych, ale nie są wymagane na E8.
- Porównanie homeryckie, hiperbola, ironia, oksymoron, symbol, alegoria, peryfraza, metonimia i synekdocha również nie należą do obowiązkowej listy dla szkoły podstawowej.
- W zadaniu nie wystarczy sama nazwa środka. Pełna odpowiedź powinna wskazywać środek, cytat i jego funkcję w tekście.
- Aktualną listę potwierdza podstawa programowa języka polskiego dla klas IV-VIII, a sposób pracy z tekstem pokazuje informator CKE o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025.
Jakie środki stylistyczne obowiązują na E8?
Na egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego obowiązuje konkretna lista wynikająca z podstawy programowej z 28 czerwca 2024 r. (Dz.U. z 2024 r. poz. 996). Dokument wymienia środki, które uczeń powinien znać, rozpoznawać w tekście i umieć określić ich funkcję.
Oficjalna lista środków stylistycznych:
| Środek stylistyczny | Inna nazwa |
|---|---|
| Epitet | – |
| Porównanie | – |
| Przenośnia | Metafora |
| Uosobienie | Personifikacja |
| Ożywienie | Animizacja |
| Wyrazy dźwiękonaśladowcze | Onomatopeja |
| Zdrobnienie | – |
| Zgrubienie | – |
| Apostrofa | – |
| Pytanie retoryczne | – |
| Powtórzenie | – |
To właśnie tę listę należy traktować jako zakres wymagany na E8. Podstawa programowa mówi nie tylko o znajomości nazw, lecz także o rozpoznawaniu środków w tekście i określaniu ich funkcji. Sama nauka definicji nie wystarczy.
Elementy wersyfikacji, czyli budowa wiersza
W analizie utworu poetyckiego mogą pojawić się również pojęcia opisujące jego budowę i rytmizację:
- rym – podobne brzmienie zakończeń wersów,
- rytm – powtarzalny układ akcentów, sylab lub innych elementów w utworze,
- wers – pojedyncza linijka wiersza,
- strofa – wyodrębniona część wiersza złożona z wersów,
- refren – powtarzający się fragment utworu.
To nie są środki stylistyczne w ścisłym znaczeniu. Są jednak wymienione w podstawie jako elementy, które pomagają opisywać budowę i rytmizację tekstu.
Jak uczyć się środków stylistycznych?
Najlepiej nie zaczynać od wkuwania samych definicji. Każdy środek stylistyczny zapamiętasz łatwiej, gdy od razu połączysz trzy elementy: nazwę, przykład i funkcję w tekście.
Zwróć uwagę na to, co autor chce osiągnąć. Czy opis staje się bardziej obrazowy? Czy wypowiedź nabiera emocji? Czy powtarzające się słowa podkreślają ważną myśl? Takie pytania pomagają przejść od rozpoznania środka do zrozumienia jego roli.
Warto też ćwiczyć środki w różnych tekstach – wierszu, fragmencie prozy, dialogu i wypowiedzi narratora. Ten sam środek może pełnić inną funkcję zależnie od kontekstu.
Różne środki stylistyczne w materiałach szkolnych
W podręcznikach, starszych arkuszach i materiałach dodatkowych możesz spotkać także inne nazwy, między innymi anaforę, eufemizm, hiperbolę, ironię, oksymoron, symbol czy alegorię. Ich znajomość może poszerzyć interpretację tekstu, choć nie wszystkie należą do podstawowej listy wymagań dla klas IV-VIII.
Jeśli przygotowujesz się do egzaminu, najpierw opanuj pojęcia wskazane w aktualnej podstawie programowej. Dodatkowe terminy możesz poznawać przy okazji lektury i pracy z tekstem – nie musisz jednak budować całego planu nauki na zapamiętywaniu rozbudowanych list.
Jak CKE pyta o środki stylistyczne?
Na egzaminie nie chodzi o recytowanie słownika pojęć. Środki stylistyczne są narzędziem czytania tekstu. Zadanie może sprawdzać kilka umiejętności.
1. Rozpoznanie i nazwanie środka
Polecenie może brzmieć: „Wskaż środek stylistyczny występujący w podkreślonym fragmencie”. Wtedy trzeba dopasować nazwę do konkretnego sformułowania.
Przykładem z informatora CKE jest praca z wierszem Julii Hartwig „Komunikat”. W materiale pojawiają się pytania dotyczące między innymi przenośni „obojętni intruzi okien” oraz pytania retorycznego otwierającego wiersz. Zadanie sprawdza nie tylko rozpoznanie nazwy, lecz także rozumienie roli danego sformułowania.
2. Wyjaśnienie funkcji
W zadaniu możesz zostać poproszony o wyjaśnienie, po co autor zastosował dany środek. Trzeba wtedy napisać, jaki efekt tworzy wybrane sformułowanie i jak wpływa na odbiór tekstu.
Przykładowe funkcje:
- podkreśla emocje osoby mówiącej,
- ożywia opis,
- tworzy obraz poetycki,
- zwraca uwagę na określony fragment,
- buduje rytm lub tempo wypowiedzi,
- wzmacnia kontrast,
- pokazuje stosunek bohatera do opisywanej osoby albo sytuacji.
Nie wpisuj funkcji na chybił trafił. Najpierw przeczytaj sąsiednie zdania i sprawdź, co konkretny środek robi właśnie w tym tekście.
3. Interpretacja tekstu przez środki stylistyczne
Wiersz może wymagać połączenia nazwy środka z interpretacją. Przenośnia nie jest wtedy ozdobnikiem do odhaczenia, tylko wskazówką do zrozumienia sensu utworu.
Pytanie retoryczne może wyrażać niepewność, zdziwienie albo bunt. Apostrofa może pokazywać, do kogo zwraca się osoba mówiąca. Powtórzenie może podkreślać emocję lub nadać wypowiedzi rytm. Zawsze patrz na środek w kontekście, a nie na samą nazwę.
Schemat poprawnej odpowiedzi
Najbezpieczniejsza odpowiedź na zadanie o środkach stylistycznych składa się z trzech części:
- Nazwij środek – „W tym fragmencie pojawia się uosobienie”.
- Wskaż cytat – „Świadczy o tym sformułowanie: «wiatr śpiewa»”.
- Wyjaśnij funkcję – „Dzięki temu zjawisko przyrody zostało przedstawione jak człowiek, a opis stał się bardziej obrazowy”.
Przykład: uosobienie
Zdanie: „Las zasnął po zachodzie słońca”.
- Nazwa: uosobienie.
- Cytat: „las zasnął”.
- Funkcja: las otrzymuje czynność charakterystyczną dla człowieka, dzięki czemu opis przyrody staje się bardziej plastyczny i spokojny.
Przykład: przenośnia
Zdanie: „Obojętni intruzi okien patrzyli na ulicę”.
- Nazwa: przenośnia.
- Cytat: „obojętni intruzi okien”.
- Funkcja: okna zostają przedstawione w nietypowy, obrazowy sposób; sformułowanie może budować wrażenie czyjejś obecności i obserwowania z dystansu.
Sama odpowiedź „to przenośnia” może być za krótka. Jeśli polecenie wymaga funkcji, sama nazwa nie pokazuje, że rozumiesz tekst.
Środki stylistyczne w wypracowaniu
W wypracowaniu środki stylistyczne nie są celem samym w sobie. Mają pomóc w analizie i interpretacji.
W analizie wiersza
Wskaż środek, przytocz krótki cytat i wyjaśnij, jak wpływa na sens utworu. Nie rób listy dziesięciu nazw bez komentarza. Lepiej omówić dwa środki dokładnie niż wymienić kilka bez pokazania ich roli.
W rozprawce
Możesz odwołać się do środków stylistycznych jako dowodu na określony sposób przedstawienia bohatera, emocji lub problemu. Na przykład powtórzenie może pokazywać natarczywość myśli, a apostrofa – bezpośredni zwrot do adresata.
Częsty błąd
Wypisywanie nazw środków bez omówienia ich funkcji nie zastępuje interpretacji. Zawsze odpowiedz sobie na pytanie: co ten środek zmienia w tekście?
Jak przygotować się do zadań ze środków stylistycznych?
Pracuj na konkretnych przykładach, a nie tylko na definicjach. Przy każdym środku zapisz trzy rzeczy:
- nazwę,
- przykład z tekstu,
- funkcję, jaką pełni w danym fragmencie.
Pomaga także porównywanie podobnych środków. Uosobienie przypisuje ludzkie cechy lub czynności temu, co nie jest człowiekiem, a ożywienie nadaje cechy istot żywych przedmiotom, roślinom albo zjawiskom. Zdrobnienie i zgrubienie mogą wyrażać nie tylko rozmiar, lecz także emocjonalny stosunek mówiącego.
W przygotowaniach korzystaj z informatora CKE i zadań podobnych do egzaminacyjnych. Kurs wideo E8 – Język Polski może pomóc uporządkować cały zakres języka polskiego, w tym pracę ze środkami stylistycznymi w konkretnych tekstach i zadaniach.
Na egzaminie ósmoklasisty obowiązuje konkretna, oficjalna lista środków stylistycznych. Naucz się 11 nazw, rozumiej ich funkcje i poznaj podstawowe elementy budowy wiersza.
Nie trać czasu na bezrefleksyjne zapamiętywanie długich list z internetu. Skup się przede wszystkim na pojęciach wskazanych w aktualnej podstawie programowej i ćwicz ich rozpoznawanie w tekstach.
W zadaniu zawsze przejdź od nazwy do tekstu: wskaż środek, przytocz fragment i wyjaśnij jego funkcję. To właśnie pokazuje, że nie tylko pamiętasz definicję, ale rozumiesz, jak działa język.
Czy w odpowiedzi trzeba przepisywać cały wers albo zdanie?
Nie. Wystarczy krótki, jednoznaczny fragment, który potwierdza Twoją odpowiedź. Cytat powinien być na tyle długi, żeby egzaminator wiedział, do którego sformułowania się odnosisz, ale nie musi obejmować całego akapitu.
Co zrobić, gdy w jednym fragmencie występuje kilka środków?
Najpierw sprawdź, o co dokładnie pyta polecenie. Jeśli wymaga wskazania jednego środka, wybierz ten, który najlepiej pasuje do podanego przykładu. Gdy prosi o omówienie funkcji, nie wystarczy wypisać kilku nazw – trzeba połączyć wybrany środek z konkretnym efektem w tekście.
Czy za nazwę środka bez wyjaśnienia można dostać punkt?
To zależy od polecenia i zasad oceniania. Jeśli zadanie wymaga tylko rozpoznania, sama nazwa może wystarczyć. Jeśli trzeba wyjaśnić funkcję albo uzasadnić odpowiedź, sama nazwa nie realizuje całego polecenia.
Jak nie pomylić środka stylistycznego z dosłownym opisem?
Zadaj sobie pytanie, czy dane sformułowanie można rozumieć dosłownie. Jeśli nie, sprawdź, czy tworzy obraz, porównuje elementy, nadaje emocjonalne zabarwienie albo przypisuje nietypową czynność. Pomocny jest też kontekst – pojedyncze słowo nie zawsze wystarcza do poprawnej oceny.
Czy wiersz musi mieć rymy, żeby miał rytm?
Nie. Rymy mogą wzmacniać rytmiczność, ale rytm tworzą również powtórzenia, podobna długość wersów, układ akcentów i brzmienie zdań. Brak rymów nie oznacza więc braku rytmu.
Czy refren występuje tylko w piosenkach?
Nie. Refren to powtarzający się fragment utworu, dlatego może pojawić się także w wierszu lub innym tekście artystycznym. Rozpoznasz go po tym, że identyczne albo prawie identyczne słowa wracają w określonych miejscach.
